Taxx Life Blog

mei 28, 2005 10 Comments

Toen ik vanochtend een beetje doelloos zat te surfen, kwam ik bij een collega web-log een linkje tegen over de geschiedenis van de Culemborgse Synagoge, altijd interessant om te lezen, helemaal omdat je er vaak langs fietst. Graag deel ik deze tekst ook met jullie.

Geschiedenis Synagoge van Culemborg

Andries Harpman, Samuel de Wolff en Aron Salomon Heymans, Heeren voorstanders van de Joodsche Religie, kochten op 4 augustus 1790 een gebouw in dat gedeelte van Culemborg dat de Nieuwstad werd genoemd, net buiten de Binnenpoort en dichtbij de St.-Janskerk. Dat gebouw heette de Abdije en in een toen al ver verleden was het eigendom geweest van de Abt van Mariënweerd, die er af en toe verbleef.

Lees ook; Het Havenkwartier

Nadat precies was geregeld welke omheiningen en bokkenhokken moesten blijven staan en hoe hoog de vruchtbomen van de buren mochten groeien werd daar een synagoge gevestigd. Het gebouw met de grond er omheen kostte 500 gulden en de verbouwing 2000 gulden. Hoogst waarschijnlijk was het niet de eerste sjoel van Culemborg. In 1785 hadden Barend Davids en Andries Harpman in de Nieuwstad een huis verkocht voor 800 gulden. De vermelding dat deze heren dat deden als opzienders en voorstanders van de Joodsche religie alhier wijst erop dat het ging om een transactie van de Joodse Gemeente. Op 15 juli 1791 werd de Abdije ingewijd als sjoel.

Rond 1860 was de gemeente flink gegroeid tot meer dan 150 zielen. Het totale aantal inwoners van Culemborg telde toen ongeveer 5500 mensen. De Joodse gemeente zou nog uitgroeien tot bijna 200 in 1870 (ruim 3% van de bevolking) waarna een teruggang inzette. Halverwege de negentiende eeuw, in de periode van snelle groei, bestonden er plannen voor de bouw van een nieuwe synagoge vlak voor de oude Abdije. Na langdurige pogingen om het geld bijeen te brengen werd op 9 september 1867 de eerste steen van de nieuwe synagoge gelegd door Gabriël Ruben Walg. Deze slager was toen het oudste lid van de Joodse Gemeente en had als vijfjarig jongetje in 1791 de inwijding van de Abdije meegemaakt. De aannemer-timmerman die de sjoel voor 8270 gulden ging bouwen was Dirk Louwerse en hij deed dat naar het ontwerp van de "stadsbaas" (stadsarchitect) Cornelis Sillevis, toen in Culemborg bekend als Cornelisbaas.

De synagoge van Culemborg in 1980

De inwijding van de nieuwe synagoge, het gebouwtje dat hierboven op de foto is afgebeeld, vond plaats op 31 juli 1868 en bracht twee opperrabbijnen naar het stadje. Opperrabbijn J.Lehmans van het resssort Nijmegen en Dr.L.Lansberg van het ressort Limburg waren beiden aanwezig toen die vrijdagmorgen om half zeven voor het laatst in de Abdije het ochtendgebed werd gebeden. De grote feestelijkheden begonnen om half twaalf en werden ingezet met een ouverture van de stedelijke schutterij, waarna een koor, dat was samengesteld uit leden van de Kehilla (Joodse Gemeente), enkele liederen zong. Terwijl het koor Baroech Haba zong, werden de heilige wetsrollen naar binnen gedragen. De beide opperrabbijnen spraken tijdens de vrijdagavonddienst feestreden uit en dat deden ze nog eens de volgende ochtend een sjabbat waarop nog de hele dag de inwijding werd gevierd. De feestelijkheden werden na het einde van de sjabbat afgesloten met een bal waarvoor zelfs in het Nieuw Israëlietisch Weekblad was geadverteerd.

Verantwoordelijk voor de goede gang van zaken was de president van de feestcommissie Levie Eleazer Wijzenbeek uit de Kattenstraat. De Abdije bleef in gebruik als school, mikwe en vergaderruimte.

De synagoge bleef de Joodse Gemeente dienen ook toen deze na 1870, door het wegtrekken van de meeste Joden naar grotere steden, veel kleiner werd. De periode tussen 1940 en 1945 waarin 38 nog in Culemborg wonende Joden zijn vermoord, maakte daar definitief een einde aan. In 1947 werd de Joodse Gemeente definitief ontbonden en bij Utrecht gevoegd. In de voormalige synagoge was eerst een meubelfabriekje gevestigd en later een stoffeerderij. In 1949 is het gebouwtje verkocht aan de Gereformeerde Kerk in Culemborg. In 1982 is het gerestaureerd en op de monumentenlijst geplaatst. Het is nog altijd in gebruik als Gereformeerde Kerk, maar de Liberaal Joodse Gemeente in Utrecht houdt er af en toe een bar- of bat mitswa dienst.

mei 22, 2005 No Comments

april 24, 2005 3 Comments

april 16, 2005 8 Comments

april 11, 2005 1 Comments

april 04, 2005 2 Comments

april 03, 2005 No Comments

maart 28, 2005 No Comments

maart 28, 2005 4 Comments

Het eerste huis dat manlief en ik kochten stond aan de Noorderwal. Deze straat is officieel een onderdeel van het Havenkwartier in Culemborg. In dit artikel vind je een stuk tekst over de wijk het Havenkwartier.

Een wandeling rond 1950 door het Havenkwartier in Culemborg

Als we de Havendijk op lopen zien we rechts op de hoek café Lachniet dat zojuist is overgeno-men door Antoon van Wijngaarden en nu café De Ceintuur heet. Links op de hoek is de fruit en meelhandel van Van Asch. Verder zien we daar een aantal kleine winkeltjes zoals o.a. de melk-handel van Sjoer, de kruidenierswinkels van Koes en Van Heusden, de behangwinkel van Knip-penburg, de bakkerij van Van Malsen en de slagerij van Frans van Straten. Met daar tegenover de kruidenierswinkel van Kosie Wiggenlinkhuizen. Naast de winkel Van Koes zien we de woning van de bekende Culemborger Otto de Beus. In de Visafslag is de eerste friettent van Culemborg gevestigd. De uit Helmond afkomstige Sjef Bombeeck is de man die ons Culemborgers voor het eerst kennis laat maken met patates-frites. Tegenover de Visafslag zien we het café van Jan de Man.

Lees ook; De Synagoge van Culemborg

Het havenkwartier bestaat uit meerdere straten. Zo zijn aan de linkerkant, achter de Visafslag, de straten Achter de Vismarkt, Visstraat, Molensteeg en Noord- Oosterwal gelegen. Aan de rechter kant van de Havendijk ligt de Noorderwal en een straat verder heb je de Lange Havendijk. Aan het eind van deze Lange Havendijk ligt het Hoge Dorp en de Gassteeg. Een buurtje met kleine dijkwoningen, gebouwd op de grond waar vroeger de eerste Culemborgse gasfabriek heeft ge-staan. In een van deze huisjes is ooit de heer Oberman in de kelder meubelfabriek De Gelderland gestart.

Op de hoek van de Noorderwal en Gassteeg staat de kruidenierswinkel van Van den Ham en verderop in de Gassteeg is de melkwinkel van Dorus Copier, die samen met zijn broer Bep een melkhandel heeft. Als we de Lange Havendijk oplopen zien we rechts de sigarenfabriek van de Gebroeders van der Winkel. Deze fabriek is gevestigd in de voormalige Kapel van het Oude Mannen- en Vrouwenhuis, hier recht tegenover. De poort van het Oude Mannen- en Vrouwen-huis staat open en wij kunnen vrij naar binnen lopen. Het is een straatje met aan beide zijden kleine huisjes.

Er wonen nog een paar mensen zoals o.a. Leentje van Haaften en Coen de Jong. Het geheel ziet er nogal vervallen uit en als we een paar jaar later dit Oude Mannen- en Vrou-wenhuis nog eens bezoeken woont er in feite nog maar een man, Cornelis de Kruijf. Er is sprake van dat het hofje gerestaureerd gaat worden. (Wij reizigers door de tijd en afkomstig uit de 21 e eeuw weten dat het Hofje nooit is gerestaureerd, maar tot de grond toe is afgebroken om plaats te maken voor de huidige moderne bebouwing. Een historische vergissing van het toenmalige gemeentebestuur.)

Even verder zit kruidenier Jan de Graaf en de rietmatter Van Gasteren. Aan de linkerkant zien we de eierschuur van Van Drent, met daarnaast de mulderij van Koes en het gebouw van de gym-nastiekvereniging Kunst en Kracht. Hier schuin tegenover vinden we schoenmaker Leo van Vliet, de schilder Henk Verwey en kruidenier Kuik.

We steken nu de Havendijk over en lopen de Visstraat in. Hier zien we de fietsenwinkel van Co-bus van Zanten. Naast fietsen verkoopt hij ook alle benodigdheden voor de vissers zoals hengels, netten en maden. In hetzelfde straatje zitten ook Anna Wolfenbuttel ('n tutje ijs van 1 cent), aan-nemer Balvers en kapper Dirk van Gasteren. Deze laatste heeft, zoals wel meer gebruikelijk in die tijd zijn kapperszaak in de voorkamer. Maar van Gasteren staat vooral bekend als de kapper die de mensen thuis komt scheren en knippen. Verder lopend komen we Achter de Vismarkt bij de meubelfabriek Van Gaasbeek en Van Tiel. Hier tegenover is de aardappelhandel van Jan Hollen-ga gevestigd.